काठमाडौं । शनिबारको सांझ, काठमाडौँको बौद्धिक वातावरणमा फेरि एकपटक साहित्यको उज्यालो झल्कियो। नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान भित्रको पारिजात सभाकक्षमा आयोजित एक विशेष समारोहले नयाँ कथायात्राको उद्घोष गर्‍यो—किनार। यो केवल एउटा पुस्तक विमोचन मात्र थिएन, बरु एक सर्जकको मन, समाज र संस्कृतिसँगको गहिरो संवाद सार्वजनिक हुने क्षण पनि थियो।

यस कृतिका सर्जक पुष्पराज पाण्डेय पहिलोपटक पाठकमाझ आफ्ना कथाहरू लिएर आएका छन्। पहिलो कृति भएकाले स्वाभाविक रूपमा केही संकोच, केही अपेक्षा र केही साहस मिसिएको थियो। तर त्यो साँझ, उनका शब्दहरूमा देखिएको आत्मविश्वासले स्पष्ट संकेत गरिरहेको थियो—यो केवल सुरुवात हो, यात्रा अझ लामो छ।

समारोहमा सहभागी साहित्यप्रेमीहरू, समीक्षकहरू र विद्वानहरूको उपस्थिति आफैंमा कृतिको महत्वको सूचक थियो। कृतिमाथि धारणा राख्दै सम्पादक, कवि तथा साहित्यकार सुभाषचन्द्र भण्डारी ले ‘किनार’ लाई नेपाली साहित्यिक बजारका लागि एक ओजिलो उपलब्धि भन्दै प्रशंसा गरे। उनका अनुसार पाण्डेयका कथाहरू केवल कथन होइनन्, ती समाजको ऐनाजस्तै छन्—जहाँ यथार्थको कठोरता र मिथकीय आञ्चलिकताको सौन्दर्य एकसाथ झल्किन्छ।

भण्डारीले विशेष जोड दिएर भनेका थिए—“यी कथाहरूमा उत्तरआधुनिकता र प्रयोगवादको सन्तुलित संयोजन छ, जसले नेपाली आख्यानलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने सम्भावना बोकेको छ।” उनका यी शब्दहरूले ‘किनार’ केवल एउटा सामान्य कथासंग्रह नभई साहित्यिक प्रयोग र विचारको नयाँ अध्याय बन्नसक्ने संकेत दिएका छन्।

यसैक्रममा समीक्षक अनुपमा रेग्मी ले कृतिको संरचनागत विशेषतामाथि प्रकाश पारिन्। उनका अनुसार ‘किनार’ का केही कथाहरूमा “कथाभित्र कथा” भन्ने शैली अपनाइएको छ, जसले पाठकलाई बहुआयामिक अनुभव दिन्छ। यो शैलीले कथालाई केवल पढ्ने वस्तु होइन, महसुस गर्ने अनुभूति बनाइदिन्छ।

पत्रकार तथा समीक्षक राजेन्द्र बानियाँ ले पाण्डेयका कथाहरूको स्वादलाई “फरक” र “दार्शनिक” भन्दै व्याख्या गरे। उनका अनुसार यी कथाहरूले पाठकलाई केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, सोच्न बाध्य पार्ने शक्ति राख्छन्। यिनले समाज, मानवीय सम्बन्ध र अस्तित्वका गहिरा प्रश्नहरू उठाउँछन्।

कार्यक्रममा प्रा। डा। लक्ष्मण गौतम ले पनि कृतिको भाषिक र भौगोलिक पक्षको विशेष प्रशंसा गरे। उनका शब्दमा, “यो कृति पढ्दा पाठकले भूगोल, भाषा र परिवेशलाई सजीव रूपमा अनुभूति गर्न सक्छन्।” उनले थपे—“हरेक शब्दभित्र शक्ति छ, र यदि पाठकले त्यो शक्ति समात्न सके, भने ‘किनार’ बाट प्राप्त हुने आनन्द असाधारण हुनेछ।”

‘किनार’ को सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको यसको भाषिक विविधता हो। सुदूरपश्चिमेली जनबोली, थारू र डोटेली भाषाको सम्मिश्रणले कथाहरूलाई गहिरो मौलिकता दिएको छ। यो केवल भाषाको प्रयोग मात्र होइन, संस्कृतिको पुनःस्थापना पनि हो। कथाहरूमा स्थानीय जीवनशैली, परम्परा र संस्कारहरू जीवित रूपमा प्रस्तुत भएका छन्, जसले पाठकलाई त्यस क्षेत्रको आत्मासँग जोडिदिन्छ।

पाण्डेयका कथाहरूमा समाजको यथार्थ स्पष्ट रूपमा देखिन्छ—गरिबी, संघर्ष, आशा, निराशा, प्रेम र पीडा सबैको सन्तुलित चित्रण गरिएको छ। तर यी कथाहरू केवल यथार्थमा सीमित छैनन्स तिनमा कल्पनाशीलता र प्रतीकात्मकता पनि उत्तिकै सशक्त छन्। यही संयोजनले ‘किनार’ लाई अन्य कृतिभन्दा फरक बनाएको छ।

कार्यक्रमको अन्त्यतिर लेखक स्वयं पुष्पराज पाण्डेय ले आफ्नो अनुभव साझा गरे। उनले विनम्रतापूर्वक स्वीकार गरे कि यो पहिलो कृति भएकाले केही कमजोरीहरू हुन सक्छन्। तर उनले पाठक र समीक्षकहरूको सुझावलाई आत्मसात गर्दै अझ राम्रो सिर्जना गर्ने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरे। साथै, उनले आगामी वर्ष एउटा उपन्यास प्रकाशन गर्ने योजना रहेको जानकारी दिँदै आफ्नो साहित्यिक यात्रालाई निरन्तरता दिने संकेत गरे।

‘किनार’ लाई शिखा बुक्स ले प्रकाशन गरी बजारमा ल्याएको हो। ५९५ रुपैयाँ मूल्य तोकिएको यो कृति अहिले पाठकहरूका लागि उपलब्ध छ। मूल्यभन्दा धेरै यसको विचार, शैली र प्रस्तुतिको गहिराइले यसलाई मूल्यवान बनाएको छ। समग्रमा भन्नुपर्दा, ‘किनार’ केवल एउटा कथासंग्रह होइन—यो एउटा सांस्कृतिक दस्तावेज हो, एउटा भावनात्मक यात्रा हो, र एउटा नयाँ साहित्यिक सम्भावनाको संकेत पनि हो। यसले नेपाली साहित्यमा नयाँ स्वर थप्ने मात्र होइन, पाठकलाई सोच्न, महसुस गर्न र प्रश्न गर्न प्रेरित गर्ने क्षमता राख्छ।

त्यो साँझको कार्यक्रम सकिएपछि पनि सभाकक्षमा गुञ्जिरहेका शब्दहरू, विचारहरू र भावनाहरू लामो समयसम्म उपस्थित सबैको मनमा बसेका थिए। ‘किनार’ ले केवल पुस्तकको रूपमा होइन, एक अनुभूतिको रूपमा आफ्नो उपस्थिति जनाइसकेको थियो—अब बाँकी छ, पाठकहरूले त्यसलाई कति गहिराइसम्म आत्मसात गर्छन्।